دانشگاه زابل با همکاری انجمن جغرافیا و برنامه ریزی شهری ایران مدیرمسئول: دکتر غلامعلی خمر سردبیر:دکتر مسعود صفایی پور مطالعات پایداری و توسعه سکونتگاه های همساز با اقلیم 2981-1732 4 1 2025 08 23 Reinterpreting Vernacular Residential Morphological Patterns of Natanz for the Development of Climate-Responsive Settlements بازخوانی الگوهای کالبدی مسکن بومی نطنز در توسعه سکونتگاه‌های همساز با اقلیم 253040 10.22034/mpsh.2026.587779.1091 FA زهرا عباسی گروه معماری، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران 0000-0001-6570-033X Journal Article 2025 05 22 The sustainability of human settlements in hot and arid regions requires design strategies that are adapted to climatic conditions and reduce reliance on mechanical energy systems. Iranian vernacular architecture, as the result of centuries of human adaptation to the environment, offers valuable capacities to achieve this goal. The present study aims to explain the role of vernacular residential morphological patterns in Natanz in the development of climate-responsive settlements.<br>This research adopts a descriptive–analytical method based on a mixed-methods (qualitative–quantitative) approach. Data were collected through documentary studies, field surveys, and computational simulation. Four historical houses, including Mirtarabian, Fakhar, Sourgah, and Toselian, were selected as case studies, and their performance in terms of natural ventilation, thermal comfort, and climatic sustainability was evaluated using DesignBuilder software and Computational Fluid Dynamics (CFD) analysis.<br>The results indicate that spatial elements such as central courtyards, introverted spatial organization, cross-ventilation openings, the use of local materials with high thermal mass, and appropriate building orientation significantly improve airflow patterns, increase air change rates, enhance thermal comfort, and reduce energy demand. Among the studied cases, the Mirtarabian house demonstrated the most favorable climatic performance. The findings suggest that vernacular architectural patterns of Natanz can provide effective strategies for designing sustainable and climate-responsive contemporary settlements. پایداری سکونتگاه‌های انسانی در مناطق گرم و خشک مستلزم بهره‌گیری از راهبردهای طراحی منطبق با شرایط اقلیمی و کاهش وابستگی به سامانه‌های مکانیکی تأمین انرژی است. معماری بومی ایران به‌عنوان حاصل قرن‌ها تجربه سازگاری انسان با محیط، ظرفیت‌های ارزشمندی برای تحقق این هدف در اختیار قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش الگوهای کالبدی مسکن بومی نطنز در توسعه سکونتگاه‌های همساز با اقلیم انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی تحلیلی و مبتنی بر رویکرد ترکیبی (کیفی و کمی) است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، برداشت‌های میدانی و شبیه‌سازی رایانه‌ای گردآوری شد. چهار خانه تاریخی شامل میرترابیان، فخار، سورگاه و توسلیان به‌عنوان نمونه‌های موردی انتخاب و عملکرد آن‌ها از منظر تهویه طبیعی، آسایش حرارتی و پایداری اقلیمی با استفاده از نرم‌افزار DesignBuilder و تحلیل دینامیک سیالات محاسباتی (CFD) ارزیابی شد. نتایج نشان داد که عناصر کالبدی نظیر حیاط مرکزی، بازشوهای متقابل، سازمان فضایی درونگرا، استفاده از مصالح بومی با جرم حرارتی بالا و جهت‌گیری مناسب بنا موجب بهبود جریان هوا، افزایش نرخ تعویض هوا، ارتقای آسایش حرارتی و کاهش نیاز انرژی شده‌اند. در میان نمونه‌های مورد مطالعه، خانه میرترابیان مطلوب‌ترین عملکرد اقلیمی را نشان داد. یافته‌ها بیانگر آن است که الگوهای کالبدی معماری بومی نطنز می‌توانند راهبردهایی مؤثر در طراحی سکونتگاه‌های پایدار و اقلیم‌گرا معاصر نطنز ارائه دهند. https://mpsh.uoz.ac.ir/article_253040_6857fb52c038c9e745e9887a4dca9a88.pdf